Khi nhắc đến “con đường mùa đông”, có lẽ nhiều bạn sẽ không nghĩ rằng đó là tên một bài thơ, mà thay vào đó là hình ảnh những con đường châu Âu hoa lệ hay nước Nga mênh mông khi có tuyết rơi, cùng tiết trời giá lạnh và gió thổi căm căm. Một khung cảnh lãng mạn nhưng cũng có phần cô đơn.
Khi nhắc đến Pushkin ở chương trình THPT, nhiều bạn thường hay nghĩ đến bài thơ “Tôi yêu em” với một tình yêu cao thượng. “Con đường mùa đông” nhìn chung không nổi tiếng trong giới học sinh cho lắm (dù sao thì cũng không phải là bài trong chương trình), ngay cả khi bạn search google “Con đường mùa đông”, nếu không nhấn enter, bạn cũng sẽ không thể thấy ngay “Con đường mùa đông của Pushkin”. Điều này ngược lại với “Tôi yêu em”!
Nhưng một khi đã biết đến bài thơ rồi thì bạn sẽ không thể không bị cuốn hút, hấp dẫn bởi vẻ đẹp của một nỗi buồn trong sáng cùng những tình cảm sâu kín nhất trong tâm hồn con người mà Pushkin miêu tả.
Aleksandr Sergeyevich Pushkin (1799 - 1837), “Mặt trời của thơ ca Nga”, người đã đem đến cho nhân loại những vần thơ chói ngời vẻ đẹp và thấm đượm tình yêu. Thơ Pushkin không chỉ thể hiện tâm hồn Nga, mà còn khám phá và thể hiện những tình cảm sâu kín nhất trong tâm hồn con người. Nếu bạn đọc yêu mến vẻ đẹp của tình yêu nồng cháy, cao thượng của nhân vật trữ tình trong “Tôi yêu em” thì lại càng xúc động trước “nỗi buồn trong sáng” trong “Con đường mùa đông”.
Pushkin viết bài thơ vào mùa đông năm 1826, khi nhà thơ còn bị quản thúc tại miền quê Mikhailovskoe thuộc Tây Bắc Nga. Bài thơ như tấu lên tiếng lòng buồn bã, cô đơn của nhà thơ, song theo Belinsky thì đó lại là một “nỗi buồn trong sáng”. Vẻ đẹp thiên nhiên Nga hiện lên, đi liền với tâm trạng buồn mà luôn hướng đến tương lai của nhân vật trữ tình đã tạo nên “nỗi buồn trong sáng ấy:
“Ôi buồn đau, ôi cô lẻ…
Trở về với em ngày mai
Nhina, bên lò lửa đỏ
Ngắm em, ngắm mãi không thôi”
Bài thơ đột ngột bừng sáng lên, nỗi buồn lấp lánh ánh sáng của niềm tin, của khát khao một hạnh phúc bình dị bên người thân yêu.
“Ngày mai”, “Nhina” và “lò lửa đỏ”, ba hình ảnh ấm áp xuất hiện liên tiếp, xua tan đi cái buồn bã, cô đơn và lạnh giá của “làn sương”, “mảnh trăng mờ”, “cánh đồng buồn”, “con đường mùa đông vắng vẻ”… Những hình ảnh ấy là hình ảnh của tương lai tươi sáng, của tính yêu, của hạnh phúc, sưởi ấm trái tim lạnh giá và cô đơn của nhân vật trữ tình. “Ngắm em, ngắm mãi không thôi”, câu thơ diễn tả khát vọng da diết của nhà thơ. Câu thơ ngắt nhịp chẵn mà sao lại dồn dập và tha thiết đến thế? Pushkin đã điệp lại từ “ngắm” đã diễn tả được nỗi nhớ mong, nhưng liền sau đó lại là cụm từ “mãi không thôi”. Giữa trạng thái cô đơn vẫn nhuốm lên một màu hy vọng, một khát khao mãnh liệt. Phải chăng nhân vật trữ tình buồn vì đang khắc khoải một nỗi niềm không ai thấu hiểu? Phải chăng Pushkin đang lo lắng cho con đường cô độc đang đi phía trước, và ngay trong lúc cô đơn nhất, nhà thơ vẫn thiết tha tình yêu cuộc sống, tình yêu thiên nhiên, yêu cái đẹp, và củng cố niềm tin để vượt lên số phận.
Hình ảnh thơ ở khổ tiếp theo như được soi sáng bởi ánh sáng của niềm tin, khát vọng:
“Kim đồng hồ kêu tích tắc
Xoay đủ những vòng nhịp nhàng
Và xua lũ người tẻ ngắt
Để ta bên nhau trong đêm”.
Không còn âm thanh buồn tẻ chán ngắt của “nhạc ngựa đều đều buồn tẻ”, hay âm thanh có phần ảo não, “buồn nặng đìu hiu” của “bài ca của người xà ích”. Âm thanh của khổ thơ “nhịp nhàng”, tức là có sự thay đổi về âm điệu, chứ không “đều đều” - diễn tả âm thanh liên tiếp, cùng âm điệu, gợi cảm giác buồn tẻ.
Câu thơ cuối chính là kết tinh của trái tim và khát vọng thăng hoa:
“Để ta bên nhau trong đêm”
“Ta” ở đây gồm những ai? Pushkin và Nhina, hay là Pushkin và vận vật, hay là Pushkin và đất nước Nga? “Bên nhau trong đêm”, trong không gian tĩnh mịch mà không cô đơn, có sự gắn kết hài hòa giữa hai tâm hồn.
Dù khổ cuối bài thơ là đỉnh điểm của nỗi buồn, song nhờ vào ánh sáng của hai khổ thơ trên, ta đã biết nỗi buồn ấy là nỗi buồn đau đời, khắc khoải trước tình cảnh quê hương, diễn tả tình yêu quê hương đất nước sâu nặng.
Trong lúc cô đơn nhất lại cảm thấy vững lòng vì đã có tính yêu quê hương cùng khát vọng hướng đến tương lai, đó chính là tình cảm sâu kín trong tâm hồn con người mà Pushkin khai thác.
“Con đường mùa đông” không phải là một bài thơ tình. Đó là sự băn khoăn pha chút lo lắng của nhà thơ đối với cuộc đời và đất nước. Hình ảnh Nhina là hình ảnh biểu tượng của điểm tựa tinh thần cho nhân vật trữ tình trước nỗi buồn riêng của bản thân, trước nỗi buồn chung của đất nước. Cách mạng không thành, bản thân bị giam giữ ở Mikhailovskoe, một vùng quê hẻo lánh, còn điều gì bi kịch hơn?
Nguyên văn bài thơ “Con đường mùa đông” (bản dịch của Thúy Toàn)
Xuyên những làn sương gợi sóng
Con đường mùa đông
Mảnh trăng mờ ảo chiếu qua
Buồn dải ánh vàng lai láng
Trên cánh đồng buồn giăng xa
Trên con đường mùa đông vắng vẻ
Cỗ xe tam mã băng đi
Nhạc ngựa đều đều buồn tẻ
Đều đều khắc khoải lòng quê
Bài ca của người xà ích
Có gì phảng phất thân yêu:
Như niềm vui mừng khôn xiết
Như nỗi buồn nặng đìu hiu
Không một mái lều, ánh lửa…
Tuyết trắng và rừng bao la…
Chỉ những cột dài cây số
Bên đường sừng sững chào ta.
Ôi buồn đau, ôi cô lẻ,
Trở về với em ngày mai
Nhina bên lò lửa đỏ
Ngắm em, ngắm mãi không thôi
Kim đồng hồ kêu tích tắc
Xoay đủ những vòng nhịp nhàng
Và xua lũ người tẻ ngắt
Để ta bên nhau trong đêm.
Sầu lắm. Nhina, đường xa vắng
Ngủ quên, bác xà ích lặng im,
Nhạc ngựa đều đều buông xa thẳm
Sương mờ che lấp ánh trăng nghiêng.