Yêu những điều tầm thường nhất
Trong những ngày đầu tiên qua Canada học tiến sĩ, tôi cứ nghĩ về một đoạn trích trong sách giáo khoa Ngữ văn mà hồi lớp 6 chúng tôi đã thuộc lòng dù không bắt buộc: "Dòng suối đổ vào sông, sông đổ vào dải trường giang Volga, con sông Volga đi ra bể. Lòng yêu nhà, yêu làng xóm, yêu miền quê trở nên lòng yêu Tổ quốc."
Thời đi học, tôi không có nhiều ấn tượng về đoạn trích trên. Nó hay được cô giáo nhắc đến cùng nhiều câu nói nổi tiếng khác như những dẫn chứng kinh điển mà chúng tôi phải dùng để trả lời một số đề văn nghị luận. Tôi không nhớ mình đã trích dẫn câu từ của nhà báo Soviet Ilya Ehrenburg bao nhiêu lần thời đi học mà không cần biết tới hoàn cảnh khiến ông viết những dòng này.
Lòng tôi chỉ được thúc giục tìm đọc nguyên văn bài báo của Ehrenburg khi ngôi nhà của gia đình tôi, tổ dân phố nơi tôi lớn lên, cùng Hà Nội yêu dấu đã lùi xa vào đường chân trời. Tôi đi tìm xứ sở của mình khi nó không còn bao bọc lấy tôi như khi tôi ở nhà. Tôi hỏi về những gì làm nên một "người Việt" khi bạn bè và đồng nghiệp tôi có ở hải ngoại không chia sẻ chung với tôi một dòng lịch sử.
Ít người hiểu cảm giác ăn bát phở nóng hôi hổi giữa trời giá lạnh, nhưng tôi nhận ra những người bạn Đông Âu sẽ chia sẻ phần nào kỷ niệm tuổi thơ với mình, vì chúng tôi từng cùng đứng dưới một màu cờ tư tưởng. Anya, cô gái Ukraine tôi quen ở câu lạc bộ Nga học giúp tôi tìm lại bài báo có tựa đề Thử lửa của Ehrenburg, đăng ngày 27 tháng 6 năm 1942 trên tờ Sao Đỏ (Krasnaya Zvezda), được lưu trữ tại một thư viện trực tuyến.
Bài báo có đoạn cả hai chúng tôi đều rất thích: “Lòng yêu nước ban đầu là yêu những vật tầm thường nhất: yêu cái cây trồng ở trước nhà, yêu cái phố nhỏ đổ ra bờ sông, yêu vị thơm chua mát của trái lê mùa thu hay mùa cỏ thảo nguyên có hơi rượu mạnh…” Ngẫm, những điều tầm thường ấy vẫn luôn ở trong con người chúng tôi.
Du học là dịp được tung cánh ra khỏi vòng tay của gia đình, nhưng hoá ra gia đình vẫn luôn ở trong từng lời ăn tiếng nói của chúng tôi hàng ngày. Phép xã giao là di sản rõ rệt nhất của gia đình trong tôi. Tôi vẫn lễ phép chào người lớn theo cách bố mẹ dạy thời thơ ấu trong một xã hội mà tuổi tác không phải yếu tố được cân nhắc quá nhiều.
Khi đã thân nhau hơn ở xứ người, tôi và chúng bạn cùng mô tả cảm giác nhớ nhà. Tôi không có cách nào dịch trọn vẹn ý nghĩa lời ru của bà nội mà tôi đã từng được nghe hàng đêm trước khi chìm vào giấc ngủ: "Anh đi anh nhớ quê nhà - Nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương." Hay vào những ngày tuyết ngập sân trường, tôi cùng chúng bạn ngó nghiêng ở cửa lớp, sao tôi có thể thốt lên câu Kiều tôi học từ bà trước khi biết đến sách giáo khoa, "Nửa tình nửa cảnh như chia tấm lòng."
Tình yêu giúp kẻ si tình có những quan sát kỹ lưỡng. Gia đình tôi từng ở cùng con phố với nhà văn Vũ Tú Nam, người viết bài tập đọc mang tên Cây Gạo. Tôi nhớ khi tôi nắn nót chép đoạn "Hàng ngàn bông hoa là hàng ngàn ngọn lửa hồng tươi" vào vở luyện chữ, bố tôi kể, cuối phố nhà mình đoạn cắt với phố Hàng Bột từng có hai cây gạo như vậy. Bộ đội chặt đi để làm đường tàu điện, nên sinh ra nhiều giai thoại trong khu phố. Tôi hỏi vì sao thì bố đáp, "Cây gạo có ma, cây đa có thần, ông bà hồi xưa dạy thế.”
Dông dài để thấy, nhà văn Vũ Tú Nam, tôi và bố đều yêu con phố nhà mình, dù tình yêu ấy bộc phát thành ngôn từ theo những cách rất khác nhau. Tình yêu được đóng gói thành kỷ vật, truyền tay qua nhiều thế hệ.
Căn nhà, dãy phố, và đất nước đều thuộc về lịch sử. Tôi có hình dung sơ khai nhất về lịch sử xứ sở mình qua những câu chuyện đêm khuya bà nội kể, chứ không phải từ sách lịch sử lớp 4. Bức tranh ký ức của bà tôi được neo vào những sự kiện tôi tìm thấy trong sách vở và internet mãi tận sau này: "Năm ấy đói to," "năm đó Pháp càn quét," "năm đó bắn địa chủ Muối,"...
Mỗi đêm xa nhà tĩnh mịch, tôi nhắm mắt lại và nhận ra lời dạy của ông bà, của bố mẹ không hề mờ nhạt. Bà tôi đựng hơn 80 năm cuộc đời vào những chuyện kể súc tích. Thật khó để tưởng tượng 80 năm đó chỉ là một cái chớp mắt của lịch sử. Vậy lịch sử là gì? Là tập hợp của hằng hà sa số những câu chuyện đời, có những thứ đã được kể ra và có những thứ vĩnh viễn trôi vào quên lãng.
Anya bảo, lúc đi tìm bài viết của Ehrenburg cho tôi, bạn ấy cảm thấy như được chạm vào lịch sử. Tôi đáp, từng ngày sống với bà, được bà chăm sóc, là từng ngày tôi được sống trong lịch sử. Tôi đến Canada để học triết học, lịch sử, chính trị. Đối với nhiều người, đó là những câu từ khô khan. Còn tôi thì nhìn thấy cuộc đời của những thân phận có thật. Họ là ruột thịt của tôi.
