Bài 64: Tức cảnh Pác Bó - Hồ Chí Minh

I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả: Hồ Chí Minh (1890 - 1969)

Là nhà văn, nhà thơ lớn của dân tộc.

Người còn là người chiến sĩ cách mạng, là danh nhân văn hóa thế giới.

Tháng 2 - 1941, sau ba mươi năm bôn ba hoạt động cách mạng ở nước ngoài, Bác Hồ trở về Tổ quốc, trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng trong nước. Người sống và làm việc trong hoàn cảnh hết sức gian khổ: ở trong hang Pác Bó, một hang núi nhỏ sát biên giới Việt - Trung (thuộc huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng); thường phải ăn cháo ngô, măng rừng thay cơm; bàn làm việc là một phiến đá bên bờ suối cạnh hang (được Người đặt tên là suối Lê-nin).

2. Tác phẩm

a. Hoàn cảnh sáng tác, thể loại

Hoàn cảnh sáng tác: Bài thơ ra đời khi Bác sống và hoạt động cách mạng bí mật ở hang núi Pác Bó - Cao Bằng (1941).

Thể loại: Thể thơ thất ngôn tứ tuyệt Đường luật. Các bài thơ cùng tên “

a. Bố cục: 2 phần

Ba câu thơ đầu: Cảnh sinh hoạt và làm việc của Bác.

Câu thơ cuối: Cảm nghĩ của Bác.

II. Đọc - hiểu văn bản

1. Cảnh sinh hoạt và làm việc của Bác

Sáng ra bờ suối, tối vào hang,

Cháo bẹ rau măng vẫn sẵn sàng.

Bàn đá chông chênh dịch sử Đảng

Câu 1: “Sáng ra bờ suối, tối vào hang”

• Ngắt nhịp: 4/3
• Phép đối: thời gian: sáng - tối; không gian: suối - hang; hoạt động: ra - vào.

→ Câu thơ đầu nói về việc ở và nếp sinh hoạt hằng ngày của Bác Hồ. Đó là cuộc sống bí mật nhưng vẫn giữ được nền nếp. Đặc biệt là tâm trạng thoải mái, ung dung hòa điệu với nhịp sống núi rừng, với hang, với suối. Đó cũng là cách nói vui, thể hiện tinh thần vui, khỏe, lạc quan của Hồ Chí Minh trong hoàn cảnh vô cùng gian khổ, thiếu thốn.

Câu 2: “Cháo bẹ rau măng vẫn sẵn sàng”

• Giọng điệu vui đùa, hóm hỉnh, tự nhiên.
• Liệt kê các món ăn dân dã: “cháo bẹ”, “rau măng”.
• Từ láy “sẵn sàng”: được hiểu là lúc nào cũng có, cũng sẵn, không thiếu (cháo bẹ, rau măng) vừa hiện thực vừa thấy thấp thoáng nụ cười vui, rất trẻ của Bác Hồ.
• Thực ra đời sống vật chất của Bác hồi ấy hết sức đạm bạc, thiếu thốn: Có thời gian, cơ quan chuyển vào vùng núi đá trên khu đồng bào Mán trắng, gạo cũng không có, mọi người phải ăn cháo bẹ hàng tháng. Thế nhưng cũng như mấy năm sau này sống và làm việc ở Việt Bắc, Bác vẫn đùa vui:

Cảnh rừng Việt Bắc thật là hay,

Vượn hót, chim kêu suốt cả ngày,

Khách đến thì mời ngô nếp nướng,

Sẵn về lại chén thịt rừng quay!

(Cảnh rừng Việt Bắc, 1947)

→ Câu thơ nói về việc ăn uống đơn sơ, giản dị, lương thực thực phẩm đạm bạc sẵn có đồng thời cũng nên hiểu vừa thực vừa nghiêm, vừa đùa vui, vừa vượt lên hiện thực như thế.

Câu 3: “Bàn đá chông chênh dịch sử Đảng”

• Công việc hàng ngày của Bác: Người ngồi bên chiếc bàn đá tự tạo chông chênh để dịch cuốn Lịch sử Đảng cộng sản Liên Xô ra tiếng Việt, làm tài liệu học tập, tuyên truyền cách mạng cho cán bộ chiến sĩ.
• Từ láy tượng hình “chông chênh”: đây từ láy miêu tả duy nhất trong bài thơ, rất tạo hình và gợi cảm. Nó không chỉ miêu tả cái bàn đá tự tạo với điều kiện làm việc tạm bợ mà còn phần nào gợi ra cái ý nghĩa tượng trưng cho thế lực cách mạng nước ta đang trong thời kì khó khăn, trứng nước.
• Cụm từ “dịch sử Đảng”: sử dụng toàn thanh trắc, toát lên cái khỏe khoắn, mạnh mẽ, gân guốc.

→ Trung tâm của bức tranh Pác Bó là hình tượng người chiến sĩ được khắc họa chân thực vừa có tầm vóc lớn lao, trong tư thế uy nghi, giống như bức tượng đài vị lãnh tụ cách mạng. Bác dịch lịch sử Đảng làm tài liệu huấn luyện cán bộ, đồng thời, cũng chính là đang suy tư, tìm cách xoay chuyển lịch sử cách mạng Việt Nam nơi đầu nguồn, đang đón đợi và chuẩn bị tích cực cho một cao trào đấu tranh mới giành độc lập - tự do cho đất nước.

Tiểu kết: Điều kiện sống, làm việc của Bác thật khó khăn, thiếu thốn, gian khổ... nhưng vẫn vô cùng quy củ, nề nếp, hoà nhịp với núi rừng. Bác là người có tâm hồn hòa hợp với thiên nhiên, tinh thần vui tươi, lạc quan, phong thái ung dung.

2. Cảm nghĩ của Bác về cuộc đời cách mạng

Cuộc đời cách mạng thật là sang

• Từ “sang”: có thể coi đó là thi nhãn của bài thơ. Sang là sang trọng, giàu có, cao quí, đẹp đẽ; là cảm giác hài lòng, vui thích. Đó là tâm trạng, là tình cảm, cuộc đời cách mạng của chính Hồ Chí Minh khi tự nhìn nhận, đánh giá về cuộc sống của mình, cuộc đời cách mạng của chính Người trong những ngày ở Pác Bó.
• Điều kiện ăn ở, làm việc… đều gian khổ, khó khăn, thiếu thốn, nguy hiểm vô cùng, nhưng Người vẫn luôn cảm thấy vui thích, giàu có, sang trọng. Làm cách mạng vì nước vì dân, so với niềm vui ấy thì những gian khổ trong sinh hoạt kia không đáng gì với cái “sang” được làm cách mạng.
• Sự sang trọng giàu có về mặt tinh thần của cuộc đời làm cách mạng, lấy lí tưởng cứu nước làm lẽ sống, không hề bị khó khăn, gian khổ thiếu thốn khuất phục. Bác luôn lạc quan tin tưởng vào sự nghiệp cách mạng.

Tâm hồn hòa hợp với thiên nhiên, tinh thần cách mạng kiên trì, lạc quan:

• Thú lâm tuyền là vui với cảnh nghèo, cái nghèo nhưng thanh cao, trong sạch, sống hòa với thiên nhiên rừng núi, xa lánh cuộc đời trần tục bon chen danh lợi. Bác Hồ cũng mang trong mình truyền thống ấy của cha ông từ Nguyễn Trãi đến Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Khuyến… Càng nghèo vật chất, càng vui với thiên nhiên, càng giàu có về tinh thần, càng thanh cao, sang trọng, an bần lạc đạo.
• Người xưa vui thú lâm tuyền để tự nguyện hay bắt buộc làm ẩn sĩ lánh đời, khinh thế ngạo vật.
• Thú lâm tuyền đối với Bác hoàn toàn không phải là một ẩn sĩ mà là một chiến sĩ, một lãnh tụ cách mạng vĩ đại, với cuộc sống mạnh mẽ, tích cực, suốt đời phấn đấu không mệt mỏi vì sự nghiệp cứu nước, cứu dân.

III. Tổng kết

1. Nghệ thuật

Lời thơ bình dị pha giọng đùa vui, hóm hỉnh.

Kết hợp hài hòa giữa tính chất cổ điển, truyền thống và tính chất mới mẻ, hiện đại.

Tạo được tứ thơ độc đáo, bất ngờ, thú vị và sâu sắc.

2. Nội dung

Bài thơ thể hiện cốt cách tinh thần Hồ Chí Minh luôn tràn đầy niềm lạc quan, tin tưởng vào sự nghiệp cách mạng.

Giáo viên biên soạn: Mai Thị Trang

Đơn vị: Trường TH - THCS - THPT Lê Thánh Tông